عسلویه؛ بندری تاریخی در گذر زمان / روایت «لوریمر» از عسلویه در سال ۱۹۰۸
عسلویهنما | گزارش ویژه
امروزه نام عسلویه بیش از هر چیز با صنعت نفت، گاز و پتروشیمی گره خورده است، اما بیش از یک قرن پیش، این بندر کوچک در کرانه خلیج فارس، یکی از مراکز مهم صید مروارید، ماهیگیری و تجارت دریایی به شمار میرفت. یکی از دقیقترین روایتهای تاریخی از عسلویه، در کتاب مشهور «Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia» اثر جان گوردون لوریمر (John Gordon Lorimer) ثبت شده است؛ اثری که در سال ۱۹۰۸ میلادی منتشر شد و همچنان از معتبرترین منابع مطالعات تاریخی خلیج فارس محسوب میشود.
عسلویه در آغاز قرن بیستم
براساس توصیفات لوریمر، عسلویه در آن زمان یکی از بنادر منطقه شیبکوه محسوب میشد و در حدود ۲۲ مایل جنوب شرقی طاهری و ۴ مایل شمال نایبند قرار داشت. این بندر اگرچه از نظر وسعت کوچک بود، اما به دلیل موقعیت جغرافیایی خود نقش مهمی در فعالیتهای دریایی منطقه ایفا میکرد.
در آن دوران، عسلویه حدود ۲۰۰ خانه سنگی و تعدادی کپر داشت که در پشت آنها نخلستانی وسیع دیده میشد. معماری ساده اما مقاوم خانهها، متناسب با اقلیم گرم و مرطوب سواحل خلیج فارس شکل گرفته بود.
اقتصاد بر پایه دریا
زندگی مردم عسلویه بیش از هر چیز به دریا وابسته بود. بخش عمده ساکنان از طریق صید مروارید، ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش میکردند.
لوریمر مینویسد مالکان عسلویه دارای چهار لنج صید مروارید (سمبوک) و حدود ۲۰ قایق ماهیگیری (بقره) بودند که در بانکهای مروارید نایبند فعالیت میکردند. در آن دوران، مروارید طبیعی یکی از مهمترین کالاهای صادراتی خلیج فارس به شمار میرفت و رونق اقتصادی بسیاری از بنادر منطقه به این تجارت وابسته بود.
نخلستانهای حاصلخیز
در کنار اقتصاد دریامحور، کشاورزی نیز جایگاه مهمی داشت. نخلستانهای گسترده اطراف عسلویه، خرما را به یکی از محصولات اصلی منطقه تبدیل کرده بود. علاوه بر خرما، غلات نیز در اراضی اطراف کشت میشد و بخشی از نیاز غذایی ساکنان را تأمین میکرد.
بندری با محدودیت طبیعی
لوریمر اشاره میکند که لنگرگاه عسلویه در برابر بادهای شمالی آسیبپذیر بود و کشتیهای بزرگ امنیت کافی نداشتند؛ به همین دلیل قایقهای کوچک هنگام وزش باد در پشت آبسنگهای ساحلی پناه میگرفتند. همین ویژگی طبیعی سبب شده بود فعالیت دریایی در این بندر تا حد زیادی به شرایط آبوهوایی وابسته باشد.
ساختار اجتماعی و حکمرانی
به نوشته لوریمر، ساکنان عسلویه از طایفه آلحرام بودند که در آن زمان از قبایل شناختهشده جنوب ایران محسوب میشدند.
وی همچنین مینویسد تا سال ۱۹۰۶ میلادی، مقر شیخ احمد بن سیف آلحرام در عسلویه قرار داشت؛ اما از همان سال، این ناحیه مستقیماً زیر نظر حکومت بندر خلیج فارس اداره شد و ارتباط اداری آن با خان دشتی پایان یافت؛ تغییری که نشاندهنده اهمیت راهبردی سواحل خلیج فارس برای حکومت وقت بود.
عسلویه؛ از بندر مروارید تا پایتخت انرژی ایران
اگر امروز عسلویه را بهعنوان قلب صنعت گاز ایران و یکی از مهمترین قطبهای انرژی جهان میشناسیم، مرور اسناد تاریخی نشان میدهد این منطقه پیش از ورود صنعت نیز از جایگاه اقتصادی و دریایی قابل توجهی برخوردار بوده است.
در کمتر از ۱۲۰ سال، عسلویه مسیری طولانی را از یک بندر کوچک صیادی با چند صد خانه سنگی و لنجهای مروارید تا بزرگترین منطقه انرژی کشور طی کرده است؛ تحولی که مطالعه آن، ارزش تاریخی و هویتی این بندر کهن را بیش از پیش آشکار میکند.
⸻
منبع:
John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia (1908)
